Kata: Het geheel is meer dan de som der delen – door Jan Bloem

Jan Bloem schrijft weer een interessante column voor de Taiko. Het onderwerp van deze column: Kata: Het geheel is meer dan de som der delen.

Een onderzoek naar kata door de lens van gestaltpsychologie, -therapie en aanvullende wetenschappelijke inzichten.

Kata, een van de meest iconische aspecten van karate en andere vechtkunsten, roept zowel fascinatie als discussie op. Voor sommigen is het een strikt geformaliseerde oefening, voor anderen een dynamische meditatie of zelfs een bron van persoonlijke expressie. Mijn eigen kijk op kata is gevormd door mijn achtergrond als bewegingswetenschapper en mijn opleiding in Integratieve Bewegingstherapie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hier maakte ik kennis met de gestaltpsychologie en -therapie, die een diepgaande invloed hebben gehad op mijn begrip van beweging, emotie en intentie.

In dit artikel wil ik de principes van de gestaltpsychologie en -therapie niet alleen bespreken, maar ook verrijken met wetenschappelijke inzichten. Mijn doel is om kata te presenteren als een dynamisch geheel waarin beweging, mentale focus, emotionele integratie en intentie samenkomen. Met behulp van deze invalshoeken kunnen karateka’s, van beginners tot gevorderden, hun training verdiepen en transformeren.

Wat is gestaltpsychologie?

Gestaltpsychologie, ontstaan in het begin van de 20e eeuw, richt zich op hoe mensen de wereld waarnemen als georganiseerde gehelen. De beroemde uitspraak “Het geheel is meer dan de som der delen” vat de kern van deze benadering samen. Ons brein probeert voortdurend patronen te herkennen en betekenis te geven aan wat we zien en ervaren.

Deze principes worden niet alleen toegepast in psychologie en kunst, maar bieden ook verrassend praktische inzichten voor kata. Een kata is namelijk geen reeks losse technieken, maar een patroon van bewegingen dat betekenis krijgt door samenhang, intentie en ritme. Gestaltpsychologie helpt ons te begrijpen hoe deze samenhang ontstaat en hoe we deze kunnen versterken.

De kernprincipes van gestaltpsychologie toegepast op kata

1. Nabijheid (Proximity):
   Elementen die dicht bij elkaar liggen, worden door onze hersenen gegroepeerd als een geheel.
   Toepassing in kata: Bewegingen die dicht op elkaar volgen, zoals een serie stoten of blokken, vormen een logisch geheel. Door deze continuïteit te trainen, voelt de kata vloeiender aan.
2. Gelijkheid (Similarity):
   Objecten of bewegingen die op elkaar lijken, worden gegroepeerd.
   Toepassing in kata: Herhalende patronen en symmetrie in kata versterken het gevoel van harmonie. Dit kan worden benut om consistentie en balans te trainen.
3. Geslotenheid (Closure):
   Onze hersenen vullen automatisch ontbrekende informatie aan om een compleet beeld te creëren.
   Toepassing in kata: Door visualisatie vul je de leegte van een afwezige tegenstander aan. Dit maakt de kata levendiger en betekenisvoller.
4. Continuïteit (Continuity):
   Onze waarneming volgt het soepelste pad, wat vloeiende bewegingen benadrukt.
   Toepassing in kata: Door aandacht te besteden aan overgangen tussen technieken en ritme, wordt de kata een vloeiend geheel.
5. Figuur-Grond (Figure-Ground):
   We onderscheiden een object (figuur) van de achtergrond.
   Toepassing in kata: Het bewustzijn van ruimte – zowel je eigen positie als die van een denkbeeldige tegenstander – versterkt het tactische inzicht en de logica van je bewegingen.

Gestalttherapie: Integratie van lichaam, geest en emotie

Gestalttherapie, ontwikkeld door Fritz Perls, bouwt voort op gestaltpsychologie en richt zich op zelfbewustzijn, emotionele integratie en het beleven van het hier-en-nu. Dit sluit perfect aan bij de essentie van kata, waarin fysieke beweging, mentale focus en emotionele expressie samenkomen.

Gestalttherapeutische principes in kata-beoefening

1. Hier-en-nu bewustzijn:
   Kata biedt een kans om volledig in het moment te zijn. Dit sluit aan bij onderzoek naar mindfulness en de positieve effecten ervan op concentratie en emotionele balans (Tang, Holzel & Posner, 2015).
2. Zelfbewustzijn en verantwoordelijkheid:
   In kata betekent dit dat je niet alleen technieken uitvoert, maar ze bewust vormgeeft met intentie en expressie. Kata wordt een spiegel van je innerlijke staat.
3. Emotionele integratie:
   Onderzoek toont aan dat emotie en beweging nauw met elkaar verbonden zijn (Barsalou, 2008). Door emoties te gebruiken – bijvoorbeeld vastberadenheid in een aanval – wordt kata expressiever en betekenisvoller.
4. Holistische benadering:
   Kata traint niet alleen het lichaam, maar integreert ook mentale en emotionele aspecten, wat leidt tot een harmonieus geheel.

Wetenschappelijke inzichten en kata

De genoemde gestaltprincipes kunnen steunen op wetenschappelijk onderzoek. Hieronder een beknopte opsomming van aanvullende inzichten die jouw kata-beoefening kunnen verdiepen:

1. Motorisch leren en variabiliteit

Motorisch leren benadrukt het belang van herhaling en variatie in het verbeteren van vaardigheden (Schmidt & Lee, 2011). Kata’s, met hun herhalende maar gestructureerde vorm, zijn ideaal voor het trainen van motorische vaardigheden. Variatie, zoals veranderingen in snelheid, intentie of ritme, helpt de vaardigheid dieper in het geheugen te verankeren.

2. Neuroplasticiteit en visualisatie

Visualisatie activeert hersengebieden die betrokken zijn bij beweging, zelfs als de beweging niet daadwerkelijk wordt uitgevoerd (Jeannerod, 1994). Door je denkbeeldige tegenstanders voor te stellen, versterk je de verbinding tussen lichaam en geest.

3. Flow en kata

Het concept van flow, beschreven door Mihaly Csikszentmihalyi, verwijst naar een mentale toestand van volledige concentratie en betrokkenheid. Kata biedt de ideale omstandigheden om flow te ervaren door de balans tussen uitdaging en vaardigheid. Flow leidt niet alleen tot betere prestaties, maar ook tot een diep gevoel van voldoening (Csikszentmihalyi, 1990).

4. Embodied cognition

Volgens de theorie van embodied cognition beïnvloedt fysieke beweging onze mentale en emotionele processen (Barsalou, 2008). Kata traint niet alleen fysieke vaardigheden, maar ook mentale focus, ruimtelijk bewustzijn en emotionele regulatie.

Praktische toepassingen voor kata-training

1. Focus op intentie: Geef elke techniek betekenis door te visualiseren hoe en waarom je deze uitvoert.
2. Creëer continuïteit: Oefen overgangen tussen technieken om een vloeiend geheel te ontwikkelen.
3. Gebruik visualisatie: Stel je denkbeeldige tegenstanders voor om je focus en tactische inzicht te vergroten.
4. Speel met variatie: Wissel in ritme, kracht en intentie om je vaardigheid en begrip van kata te verdiepen.
5. Ademhaling als anker: Controleer je ademhaling om zowel fysieke spanning als mentale afleiding te verminderen.

Conclusie

Door kata te benaderen vanuit de principes van gestaltpsychologie, -therapie en wetenschappelijke inzichten, wordt duidelijk dat kata veel meer is dan een reeks technieken. Het is een oefening in integratie – van lichaam, geest en intentie. Deze benadering biedt een rijke, holistische kijk op kata, waarbij technieken niet alleen worden uitgevoerd, maar ook worden beleefd.

Kortom, of je nu een beginnende karateka bent of een ervaren beoefenaar, de in dit artikel beschreven benadering van kata kan je helpen om de diepere lagen van karate te ontdekken. Kata wordt hierdoor niet alleen een serie technieken, maar een harmonisch en betekenisvol geheel, waarin lichaam, geest, en intentie samenkomen. Het toepassen van de beschreven principes kan leiden tot een rijkere, intensere en meer bewuste manier van trainen, waarin elke beweging niet alleen wordt uitgevoerd, maar volledig wordt beleefd. Kata wordt dan een dynamisch geheel waarin wetenschap, traditie en persoonlijke expressie samenkomen.

Ik heb naar aanleiding van feedback van lezers geprobeerd mijn artikelen iets korter en meer to-the-point te maken. En meer direct vertaald naar de praktijk. Ik hoop dat dit gelukt is en dat het niet te kort door de bocht is geworden. Ik ben en blijf wederom naar jullie bevindingen en ervaringen!

Dankwoord

Dit artikel leverde weer zeer interessante uitwisselingen op met sensei Sydney Leijenhorst, 7^e dan Okinawa Goju-Ryu, chief-instructor van de IOGKF-Netherlands en tevens lid van de Technical Committee van de IOGKF. Zijn visie op karate is voor mij het toonbeeld van de integratie van wetenschap, traditie en persoonlijke expressie. Eveneens gaat mijn dank wederom uit naar Hans Hesselman, 10^e dan American Kenpo Karate en pionier op het gebied van vechtkunsten in Nederland en Europa. Zijn onnavolgbaar enthousiasme en constante support voor mijn soms uit de bocht vliegende ideeën waardeer ik enorm.

Alle columns van Jan

Lees hieronder de eerdere colums van Jan Bloem!